Mal ve hizmet piyasasının ülke sınırlarını aşarak küreselleştiği günümüzde dernekler yurt dışından hizmet alabilmektedir. Satın alınan Zoom, hosting hizmeti gibi dijital ürünler için kredi kartıyla veya telif; atölye yürütücülüğü gibi hizmetler karşılığında dernek yurt dışı para transferleri sıklıkla söz konusu olabilmektedir.
Derneklerin yurt dışından aldıkları bütün yardımların bildirime tabi olduğu tartışmasız bir konudur ve bu bildirim derneklerce DERBİS üzerinden yapılmaktadır. 2020 yılına kadar yurt dışına gönderilen paralarla ilgili bir bildirim zorunluluğu öngörülmemişken, bu konuda kanun ve yönetmelikte değişiklik yapılmıştır. Dernekler Kanununda 2020 sonlarında yapılan değişikliğin ardından Sivil Toplumla İlişkiler İl Müdürlüklerinin tutum değişiklikleri dikkat çekmektedir, bunlardan biri de yurt dışına gönderilen paraların bildirime tabi olup olmadığı konusundaki yaklaşımdır.
Yurt dışına gönderilen yardımın bildirimi gerektiğine şüphe yoktur. Peki Zoom, Google gibi hizmet alımları için yapılan ödemelerin veya derneklerin üyesi olduğu uluslararası kuruluşlara yapılan aidat ödemelerinin yardım olarak bildirilmesi gerekli midir?
Derneklerin Yurt Dışı Ödemelerinde Değişen Uygulama
İl Müdürlükleri dernek kasasından yurt dışına yapılan bütün ödemelerin ve para transferlerinin yurt dışı yardım olarak bildirilmesini beklemektedir. Ve yardım olmasa dahi yurtdışına yapılan bütün para transferlerinin bildirilmemesi halinde ceza uygulamaları söz konusu olabilmektedir.
Genel Müdürlüğün internet sitesinde yayımlanan bilgi notunda bu konu açıkça ifade edilmiştir. Bu bilgi notunda “Yurt dışına yapılacak yardımlar ise, yardım yapılmadan önce dernekler tarafından mülki idare amirliğine bildirilir. Yabancı dernekler ile yabancı vakıfların ve kar amacı gütmeyen kuruluşların şube ve temsilciliklerinin genel merkezine ve yurt dışına gönderdiği para ve yardımlar da aynı usulle bildirime tabidir. Bu bildirimler Dernekler Bilgi Sistemi (DERBİS) üzerinden Dışişleri Bakanlığı ile paylaşılır.” denmektedir.
Kanun ve Yönetmelik Ne Demektedir?
Kanunun 21. maddesi şu şekildedir: Yurt dışına yapılacak yardımlar ise, yardım yapılmadan önce dernekler tarafından mülki idare amirliğine bildirilir.
Yani bildirimi gereken husus yurt dışına yapılan yardımdır.
Dernekler Yönetmeliği de benzer bir ifadeye sahiptir. Ancak 18. maddenin üçüncü fıkrasında düzenlenen prosedürde önemli bir ayrım vardır. Buna göre “Yurt dışına yapılacak yardımlar ise, yardım yapılmadan önce dernekler tarafından mülki idare amirliğine bildirilir. Yabancı dernekler ile yabancı vakıfların ve kar amacı gütmeyen kuruluşların şube ve temsilciliklerinin genel merkezine ve yurt dışına gönderdiği para ve yardımlar da aynı usulle bildirime tabidir.”. Yani yerli dernekler açısından bildirim yurt dışına gönderilen ”yardım” ile sınırlı tutulmuş iken yabancı dernekler açısından yurt dışına gönderilen “para ve yardım”ın bildirilmesi gerekmektedir. Burada net bir biçimde yurt dışına gönderilen “yardım” ile “para”nın ayrıştırıldığı, yerli dernekler açısından yurt dışına gönderilen ve yardım niteliğinde olmayan paraların, yabancı derneklerin aksine, bildiriminin zorunlu tutulmadığı görülmektedir.
Mevzuata Göre Yardım Nedir?
Burada yardım nedir sorusu yanıtlanmalıdır. Bu konuda önemli bir boşluk vardır, zira ne Dernekler Kanununda ne de Dernekler Yönetmeliğinde yardım tanımlanmıştır. Bu konudaki temel mevzuat olan Yardım Toplama Kanununda da yardım tanımlanmamıştır. Mevzuattaki tek tanım Yardım Toplama Esas ve Usulleri Hakkında Yönetmeliğinin dördüncü maddesinde yapılmıştır, ğ fıkrasındaki tanım uyarınca “Yardım: Bir kişinin veya başka bir özel hukuk yahut kamu tüzel kişisinin veyahut kamu kurum ve kuruluşunun ayni veya nakdi varlıklarından; bir kişi veya başka bir özel hukuk yahut kamu tüzel kişisinin veyahut kamu kurum ve kuruluşunun ihtiyacını gidermek maksadıyla doğrudan veya dolaylı olarak talep edilmesi hâlinde karşılıksız veya ödünç olarak vermesini” ifade eder. Bu tanımın, yönetmeliğin İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlandığı dikkate alındığında aynı Bakanlığa bağlı bir birim olan Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü için de bağlayıcı olduğu açıktır. Bu yönetmelikteki yardım tanımını unsurlarına ayırırsak şu koşulların bir arada olması zorunludur.
Yurt Dışı Ödemelerinin Yardım Sayılması İçin Gereken Şartlar
Yurt dışına kredi kartı veya para transferi yoluyla yapılan ödemenin yardım olarak nitelenmesi için;
- Kaynak olarak derneğin kendi nakdi varlığının kullanılması,
- Paranın, gönderildiği kişinin bir ihtiyacını gidermek amacıyla gönderilmiş olması,
- Karşılıksız bir ödeme olması, yani derneğin gönderdiği para karşılığında herhangi bir mal/hizmet almıyor olması,
- Veya paranın geri alınmak üzere ödünç olarak gönderilmiş olması gerekir.
Örneklerle Yurt Dışı Ödemeleri: Hangisi Yardım, Hangisi Hizmet Alımı?
| İşlem | Yardım mı? | Hukuki Niteliği ve Gerekçesi |
| Uluslararası kuruluşa gönderilen aidat | HAYIR | Üyelik Yükümlülüğü: Derneğin uluslararası kuruluşa ortaklık/üyelik statüsünden doğan sözleşmesel borcudur. Gider kaydedilir ancak yardım bildirimi (Ek-4/B) gerekmez. |
| Zoom için kredi kartıyla yapılan ödeme | HAYIR | İşletme / İdari Gider: Derneğin faaliyetlerini yürütmek için satın aldığı bir yazılım hizmetidir. Karşılığında ticari bir hizmet alındığı için ivazlı (karşılıklı) bir işlemdir. |
| Hizmet alınan yurt dışındaki kişiye yapılan ödeme | HAYIR | Hizmet Alımı (Telif/Ücret): Çeviri, raporlama, danışmanlık gibi bir edim karşılığı yapılan telif veya serbest meslek ödemesidir. Borçlar Kanunu kapsamında karşılıklı bir sözleşmeye dayanır. |
| Kuraklık bölgesinde su kuyusu açılması için gönderilen para | EVET | İnsani Yardım: Tamamen karşılıksızdır (ivazsız), tüzükteki amaca yöneliktir ve somut bir ihtiyacı gidermeyi hedefler. Transferden önce mülki amire bildirilmesi zorunludur. |
| Profesyonel yapay zeka hesabı ödemesi (ABD’li şirket) | HAYIR | Ticari Hizmet Alımı: Zoom ödemesiyle aynı statüdedir. Derneğin operasyonel kabiliyetini artırmak için yabancı bir şirketten fatura karşılığı alınan ticari bir hizmettir. |
Sivil Toplumla İlişkiler Müdürlüğü ve Mahkemelerin Tutumu
Yurt dışına gönderilen paranın yardım olup olmadığına ve bildirimi gerekip gerekmediğine hukukun verdiği yanıt yukarıdaki gibidir. Ancak Sivil Toplumla İlişkiler Müdürlüğüne göre “yardım”ın Yardım Alma Yönetmeliğindeki tanımının önemi yoktur ve en ufak bir ödeme için dahi bildirilmemiş olması halinde idari para cezası uygulanmaktadır. Daha da kötüsü, hukukilikten uzak ve hiçbir gerekçe içermeyen Sulh Ceza Hakimliği kararları, bu cezanın uygulanmasını hukuka aykırı bulmamaktadır.
Dernek Bu Sebeple İdari Para Cezası Alırsa Ne Yapmalı?
Derneklere düzenlenen idari para cezalarına yapılan itirazlar Sulh Ceza Hakimlikleri tarafından incelenmekte; itiraz üzerine verilen kararlara ise sıra numarası takip eden Sulh Ceza Hakimliğinde itiraz edilebilmektedir.
Örneğin Ankara Sivil Toplumla İlişkiler İl Müdürlüğünün uyguladığı cezaya Ankara 1. Sulh Ceza Hakimliğinde itiraz edilir ve itiraz reddedilirse, bu Hakimliğin red kararına yapılan itirazı Ankara 2. Sulh Ceza Hakimliği inceleyecektir. Bu döngü içerisinde uyuşmazlıkların Bölge Adliye Mahkemelerine ve de Yargıtay’a taşınması mümkün olmadığından, yol gösterici bir içtihat da oluşamamaktadır.
Anayasa Mahkemesinin önünde yurt dışına gönderilen ve yardım niteliğinde olmayan bu tür idari para cezalarının örgütlenme özgürlüğüne ve suç ve cezada kanunilik ilkesine aykırı olduğuna ilişkin bireysel başvurular vardır. Bu bireysel başvurular sonuçlanıncaya kadar bir üst mahkeme içtihadının şekillenmesi olası görünmemektedir.
Bu nedenle bu tür idari para cezalarıyla karşılaşılması halinde itiraz süresi içinde para indirimli olarak ödenmeli ve yukarıda belirtilen argümanlarla idari para cezasına itiraz edilmelidir.
Bu yazı 8 Haziran 2026 tarihinde yayımlanmıştır.